Trích “Lời nói đầu” của bộ “Giáo trình tiếng Trung thương mại: Hành trình con đường tơ lụa”
Gió lớn lồng lộng, sóng triều cuồn cuộn. Việc giảng dạy tiếng Trung thương mại đương đại bắt đầu và hưng thịnh cùng với công cuộc Cải cách và Mở cửa của Trung Quốc. Những năm 80 của thế kỷ XX, quốc sách mở cửa đối ngoại của Trung Quốc vang dội toàn cầu, nguyện vọng tìm hiểu, nhận thức và tiếp cận Trung Quốc của các quốc gia, khu vực trên thế giới trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết, ý muốn triển khai hợp tác kinh tế thương mại với Trung Quốc tăng cao chưa từng thấy, từ đó đã thúc đẩy làn sóng học tập tiếng Trung thương mại, và việc xuất bản giáo trình tiếng Trung thương mại cũng có một thời kỳ phát triển bùng nổ. Trong thập niên 90 của thế kỷ XX và mười năm đầu của thế kỷ XXI, công tác xuất bản giáo trình tiếng Trung thương mại đã có sự tiến triển rõ rệt, cho ra đời một loạt tài liệu, đáp ứng được phần nào nhu cầu giảng dạy tiếng Trung thương mại lúc bấy giờ. Tuy nhiên, những năm gần đây, giáo trình tiếng Trung thương mại mới khá ít ỏi. Đồng thời, với sự đi sâu không ngừng của công cuộc Cải cách và Mở cửa cũng như sự phát triển kinh tế chất lượng cao của Trung Quốc, môi trường thương mại cũng đang có những thay đổi to lớn, nội dung giảng dạy tiếng Trung thương mại cũng cần được cập nhật và đổi mới liên tục. Đặc biệt, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và giáo dục số đang không ngừng thúc đẩy việc nâng cấp trình độ nhận thức và quan niệm giáo dục của con người, cũng thúc đẩy cải cách sáng tạo trong giáo dục tiếng Trung quốc tế. Trong bối cảnh quốc tế và môi trường giáo dục đó, tập thể đồng nghiệp chúng tôi đã chung sức biên soạn bộ giáo trình “Tiếng Trung Thương mại: Hành trình Con đường Tơ lụa” nhằm đáp ứng nhu cầu giáo dục tiếng Trung trong phát triển hợp tác kinh tế thương mại quốc tế thời đại mới.
I. Triết lý thiết kế và đặc điểm của giáo trình
Các yếu tố cơ bản của tiếng Trung thương mại bao gồm: Tiếng Trung, Thương mại và Văn hóa. Mục tiêu của giảng dạy tiếng Trung thương mại là đào tạo ra những nhân tài thương mại quốc tế “hiểu tiếng Trung, thông thương mại, biết về Trung Quốc”. Bộ giáo trình này kiên trì triết lý thiết kế lấy hệ thống kiến thức 3 trong 1 “Tiếng Trung + Thương mại + Văn hóa” làm nội dung cốt lõi, lấy việc phối hợp đồng bộ ba phương diện “truyền thụ kiến thức, bồi dưỡng năng lực, nâng cao tố chất” làm mục tiêu giáo dục của khóa học; lấy kỹ năng tiếng Trung thương mại, kiến thức lý luận kinh tế cùng với môi trường thương mại và văn hóa Trung Quốc làm nội dung huấn luyện. Chúng tôi kiên trì nguyên tắc kết hợp lý luận với thực tiễn, thống nhất kiến thức với kỹ năng, gắn liền giảng dạy với giáo dục con người; tham chiếu các tiêu chuẩn và đề cương như “Tiêu chuẩn cấp bậc trình độ tiếng Trung trong giáo dục tiếng Trung quốc tế”, “Đề cương từ vựng giảng dạy đại học chuyên ngành Tiếng Trung Kinh tế Thương mại”, “Đề cương kỳ thi BCT”…; kết hợp hình thức trực tuyến và trực tiếp, đồng bộ tài nguyên giấy truyền thống với tài nguyên số, từ đó xây dựng nên một hệ thống kiến thức tiếng Trung thương mại liên ngành và phương thức học tập linh hoạt, hiệu quả.
Đặc điểm của bộ giáo trình này chủ yếu thể hiện qua sáu phương diện sau:
1. Thiết kế giảng dạy theo tình huống, hỗ trợ việc tiếp thu tiếng Trung thông qua bối cảnh thương mại thực tế
Bộ giáo trình này dựa trên các kịch bản thương mại thực tế, thông qua việc mô phỏng giao tiếp ngôn ngữ trong môi trường làm việc thật để xây dựng môi trường học tập tiếng Trung trải nghiệm, giúp người học tiếp nhận kiến thức ngôn ngữ và văn hóa một cách tự nhiên khi thâm nhập tình huống. Giáo trình lấy chức năng tình huống làm chủ đạo, thiết lập nội dung giảng dạy tham chiếu các kịch bản thương mại thực tế. Mỗi đơn vị bài học đều dàn dựng nội dung xoay quanh các hoạt động thương mại điển hình như: họp công ty, khảo sát thị trường, đàm phán thương mại…; giảm bớt việc giải thích các quy tắc ngữ pháp khô khan, chú trọng dẫn dắt người học tiếp thu các quy tắc ngữ pháp trong các tình huống cụ thể, rèn luyện hệ thống các kỹ năng tổng hợp nghe, nói, đọc, viết. Bài khóa được triển khai theo cốt truyện, thông qua giao tiếp ngôn ngữ giữa các nhân vật và tình huống thương mại cụ thể để trình bày đặc điểm của tiếng Trung và văn hóa thương mại Trung Quốc. Phần bài tập chú trọng tạo lập và tái hiện môi trường ngôn ngữ thực tế, thể hiện trạng thái ngôn ngữ tự nhiên, bồi dưỡng khả năng vận dụng linh hoạt kiến thức đã học vào bối cảnh công việc thực tế cho người học.
2. Triết lý giáo dục toàn diện, bồi dưỡng nhân tài đa năng quốc tế
Giáo trình không chỉ quan tâm đến việc nâng cao kỹ năng ngôn ngữ mà còn chú trọng bồi dưỡng tố chất nghề nghiệp và khả năng giao tiếp xuyên văn hóa, chú trọng dẫn dắt người học hiểu về Trung Quốc, biết về Trung Quốc và thân thiện với Trung Quốc. Một mặt, bộ giáo trình này kiên trì định hướng tư tưởng, nhấn mạnh tính tự sự và tính tư tưởng trong thiết kế nội dung, lấy các trường hợp thực tế làm mạch liên kết, lựa chọn các chủ đề mang đậm hơi thở thời đại, dùng những câu chuyện nhỏ để mô tả thời đại lớn, cho người học nhìn thấy một Trung Quốc đương đại chân thực và đa chiều, giúp người học cảm nhận được sự phát triển của quốc gia, nguyện vọng của người dân, tình hình thị trường và chính sách kinh tế… của Trung Quốc, từ đó hiểu rõ tình hình đất nước và văn hóa Trung Quốc để hợp tác giao lưu tốt hơn. Mặt khác, giáo trình kiên trì lấy người học làm trung tâm, đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế của người học về mặt hình thức; vừa thiết lập các phần như “Hướng dẫn học”, “Cùng suy nghĩ”, “Luyện tập” để khuyến khích người học chủ động học tập, tự giải quyết vấn đề, vừa dẫn dắt người học hợp tác học tập, cùng nhau tìm tòi trong các phần “Bài tập đơn vị”, “Hoạt động thực tiễn”, nhằm đảm bảo người học nắm vững kiến thức và kỹ năng cốt lõi, đồng thời thúc đẩy người học phát triển toàn diện, thực hiện mục tiêu giáo dục.
3. Xây dựng nội dung “3 trong 1”, lồng ghép sâu sắc “Tiếng Trung + Thương mại + Văn hóa”
Bộ giáo trình này kiên trì tư tưởng giảng dạy tiếng Trung thương mại 3 trong 1 – “Tiếng Trung + Thương mại + Văn hóa”, không chỉ truyền thụ kiến thức tiếng Trung mà còn chú trọng truyền tải kiến thức chuyên môn thương mại và nội hàm văn hóa thương mại. Việc học tiếng Trung và kiến thức thương mại cùng với việc huấn luyện năng lực được thiết kế rõ ràng, là nội dung cốt lõi của mỗi bài; trong khi đó, văn hóa thương mại được thiết kế ẩn, lồng ghép khéo léo vào các phần của mỗi bài học, xây dựng nên hệ thống nội dung đa chiều, lập thể, cung cấp chỉ dẫn học tập và tham khảo giảng dạy toàn diện cho người học.
4. Kết hợp thực tiễn và nhiệm vụ, nâng cao năng lực vận dụng ngôn ngữ của người học trong đời sống thương mại rộng lớn
Nhà giáo dục Dewey chủ trương “Học tập chính là cuộc sống”, coi trọng việc học tập trong thực tiễn, nâng cao trình độ kiến thức và tố chất năng lực trong thực tiễn. Bộ giáo trình này được đặt tên là “丝路行”(Hành trình Con đường Tơ lụa), trong đó “丝路”(Con đường Tơ lụa) tượng trưng cho môi trường thương mại kết nối Trung Quốc và nước ngoài, còn “行”(Hành) mang hai tầng ý nghĩa: một mặt thể hiện các hoạt động kinh tế thương mại của các nhân vật trong giáo trình tại Trung Quốc; mặt khác nhấn mạnh lấy hoạt động thực tiễn làm tôn chỉ, làm nổi bật định hướng “thực hành”. Về phương pháp giảng dạy, bộ giáo trình này chú trọng huấn luyện thực tế, thông qua các hoạt động giảng dạy dựa trên định hướng nhiệm vụ và các dự án thực tiễn để nâng cao năng lực chuyên môn của người học trong việc tiếp thu kiến thức và vận dụng kiến thức trong thực tiễn.
5. Đầu ra kiến thức tinh gọn, thúc đẩy người học tiếp thu một cách tự nhiên theo lộ trình từng bước
Tiếng Trung thương mại là loại ngôn ngữ chuyên ngành gần gũi nhất với tiếng Trung thông dụng, còn tình huống là môi trường quan trọng nhất để tiếp thu và sản sinh ngôn ngữ. Bộ giáo trình này tuân thủ nguyên tắc “dùng trước học trước”, “tiến triển từng bước” để sắp xếp thứ tự giảng dạy các điểm kiến thức. Việc lựa chọn và sắp xếp thứ tự các điểm ngôn ngữ dựa trên cơ sở tôn trọng và tham khảo đầy đủ các đề cương giảng dạy ngữ pháp tiếng Trung, đề cương thi tiếng Trung thương mại có liên quan và đề cương từ vựng của các bậc tiền bối, đồng thời xử lý linh hoạt dựa trên nhu cầu của môi trường thương mại. Để người học dễ nắm bắt, bộ giáo trình này đã thực hiện việc chia nhỏ các điểm kiến thức, trước tiên luyện tập theo từng bài, sau đó tổng hợp lại các điểm kiến thức rời rạc thành một hệ thống hoàn chỉnh, giúp người học tự xây dựng hệ thống kiến thức cho mình. Việc thiết kế bài tập đi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từng bước nâng cao; cho dù là phần “Thách thức điều không thể” cũng lấy tính thú vị và đặc trưng văn hóa làm yếu tố cân nhắc chính, đảm bảo người học chỉ cần nỗ lực một chút là có thể đạt được mục tiêu. Các nhiệm vụ thực tế được thiết lập dựa trên việc xem xét kỹ lưỡng môi trường đặc thù và trình độ năng lực của người học, hướng tới sự phổ quát, đại chúng và thú vị, chú trọng việc “học mà chơi”, quảng bá văn hóa Trung Quốc với phương thức “mưa dầm thấm lâu”, giúp người học toàn diện nâng cao năng lực ngôn ngữ và tố chất văn hóa trong bầu không khí học tập nhẹ nhàng, vui vẻ.
6. Phong cách biên soạn nhất quán, thuận tiện cho người học sử dụng
Bộ giáo trình này được chia thành 3 cấp độ: Sơ cấp, Trung cấp và Cao cấp. Mỗi cấp độ duy trì phong cách biên soạn thống nhất, quá trình chuyển đổi về phong cách ngôn ngữ, quy cách biên soạn, thiết kế bài tập… giữa các giai đoạn đều diễn ra tự nhiên, liền mạch, xuyên suốt từ trên xuống dưới, nâng cao từng bước, giúp người học dễ dàng sử dụng và thăng cấp. Giáo trình có cấu trúc rõ ràng, các phần bổ trợ lẫn nhau, xây dựng hệ thống kiến thức tiếng Trung thương mại bài bản cho người học, hướng dẫn người học bắt đầu học tập có hệ thống về mọi mặt, đồng thời thuận tiện cho giáo viên triển khai giảng dạy linh hoạt. Giáo trình có phong cách ngôn ngữ ngắn gọn, gần gũi; từ từ ngữ, bài khóa đến chú thích, bài tập đều chú trọng tính chính xác, tính quy phạm, tính dễ hiểu và tính thực dụng của ngôn ngữ. Về quy cách biên soạn, các cấp độ có các phần cơ bản thống nhất, trên cơ sở đó, mỗi cấp độ đều có sự đổi mới, nâng cao dần về độ khó nội dung, độ rộng kiến thức và chiều sâu tư duy, giúp người học nhanh chóng đi vào trạng thái học tập, nâng cao hiệu quả học tập. Thiết kế bài tập theo dạng bậc thang, bậc thấp làm nền tảng cho bậc cao, tăng dần từng bước, giúp củng cố sự tự tin và hiệu quả học tập cho người học.
II. Cấu trúc bộ giáo trình
Bộ giáo trình này bao gồm 8 quyển: Sơ cấp (4 quyển), Trung cấp (2 quyển), Cao cấp (2 quyển). Đây là “bảo bối” để người học nắm vững tiếng Trung thương mại một cách hệ thống và toàn diện, tìm hiểu môi trường thương mại tổng thể của Trung Quốc và am hiểu văn hóa thương mại Trung Quốc. Giáo trình lấy bối cảnh thương mại là Công ty Đường Đạt (Tangda) – một công ty liên doanh chuyên kinh doanh xuất nhập khẩu các sản phẩm may mặc. Nội dung bài khóa xoay quanh các nhân vật chủ chốt như Tổng giám đốc phía Trung Quốc Đường Vân Đạt, Trợ lý Tổng giám đốc Vương Lệ, Trưởng phòng Tiếp thị Lý Phương, Giám đốc kinh doanh phía nước ngoài tại Trung Quốc David… Những nhân vật này triển khai các hoạt động thương mại trong các tình huống mô phỏng thực tế, cung cấp cho người học một bức tranh kiến thức về tiếng Trung, thương mại và văn hóa.
- Cấp độ Sơ cấp (4 quyển): Bắt đầu từ con số không, xoay quanh các tình huống có liên quan chặt chẽ đến công việc kinh doanh, thông qua các hội thoại sinh động giúp người học tìm hiểu văn hóa thương mại trong đời sống, học tập kiến thức tiếng Trung thương mại cơ bản trong sinh hoạt và công việc hàng ngày. Mỗi bài bao gồm 4 đoạn hội thoại ngắn, nhằm cung cấp những cách diễn đạt tiếng Trung điển hình và thực dụng nhất trong các ngữ cảnh cụ thể, giúp người mới học có thể nhanh chóng nắm bắt kỹ năng giao tiếp tiếng Trung thương mại cơ bản để chuẩn bị cho việc triển khai công việc kinh doanh.
- Cấp độ Trung cấp (2 quyển): Lấy các hoạt động thương mại trong văn phòng làm chủ đề, thiết kế nội dung xoay quanh hoạt động thương mại. Bài khóa bao gồm 2 đoạn hội thoại và 1 đoạn văn ngắn từ 300-500 chữ, nhằm bồi dưỡng khả năng giao tiếp chuyên nghiệp và kỹ năng viết văn bản thương mại trong công việc hàng ngày. Giai đoạn này không chỉ nhấn mạnh việc nâng cao kỹ năng ngôn ngữ thương mại mà còn chú trọng bồi dưỡng tố chất văn hóa thương mại, giúp người học vận dụng thành thạo tiếng Trung để giao tiếp hiệu quả tại nơi làm việc.
- Cấp độ Cao cấp (2 quyển): Lấy nghiệp vụ thương mại làm chủ đề, dựa trên môi trường thương mại tổng thể của Trung Quốc để trình bày các hoạt động thương mại chuyên nghiệp. Bài khóa bao gồm 1 bài đàm phán thương mại khá dài và 1 đoạn văn khoảng 1000 chữ, một mặt giúp người học học tập sâu hơn về các hình thức ngôn ngữ tiếng Trung chuyên ngành thương mại, mặt khác giới thiệu sâu về các chính sách kinh tế vĩ mô của xã hội Trung Quốc cũng như các quốc sách cơ bản của Cải cách và Mở cửa, giúp người học hiểu rõ hơn về môi trường thương mại và văn hóa xã hội Trung Quốc, khiến người học trở thành những người bạn hiểu về Trung Quốc, thân thiện với Trung Quốc và là đối tác hợp tác kinh doanh, từ đó thúc đẩy việc giao lưu văn hóa và hợp tác thương mại quốc tế sâu hơn.
III. Đối tượng sử dụng
Bộ giáo trình này dành cho du học sinh theo hướng tiếng Trung thương mại ở Trung Quốc, người học tiếng Trung thương mại ở nước ngoài, các nhân viên đang tham gia hoạt động thương mại có liên quan đến Trung Quốc và những người quan tâm đến tình hình phát triển kinh tế Trung Quốc. Tôn chỉ của giáo trình là đáp ứng nhu cầu học tiếng Trung, kiến thức thương mại và văn hóa Trung Quốc của người học, đồng thời giúp người học nâng cao tố chất thương mại và khả năng giao tiếp xuyên văn hóa. Đây là một bộ giáo trình tiếng Trung thương mại chuyên nghiệp và hệ thống, vừa cung cấp lộ trình dạy và học từng bước, vừa cung cấp các cách diễn đạt tiếng Trung thương mại thường dùng thực dụng và hiệu quả, đồng thời còn có bài tập thực hành mô phỏng tình huống thương mại, có thể dùng làm giáo trình tổng hợp cho các cơ sở đào tạo hoặc tài liệu tự học cho người học.
IV. Lời cảm ơn
Bộ giáo trình này có sự tham gia của nhiều người. Nhân viên tham gia biên soạn 4 quyển Sơ cấp bao gồm Châu Hồng Yến, Chu Viễn, Dương Vạn Lâm, Đơn Nhã Nam, Khổng Hải Khiết, Lưu Phương Minh, Lưu Tư Tiệp, Lý Tân Duyệt, Mục Kha Vũ, Nga Tú Mai, Ngụy Mạnh Quân, Thẩm Thứ Anh, Trịnh Bồi Viên, Trương Dụ, Trương Phủ Ngâm, Trương Tiểu Yến, Vương Huệ, Vương Kiến Kiệt, Vương Nhuệ (sắp xếp theo thứ tự abc); nhân viên tham gia biên soạn 2 quyển Trung cấp bao gồm Châu Hồng Yến, Đơn Nhã Nam, Lưu Phương Minh, Lưu Tư Tiệp, Lý Tân Duyệt, Mục Kha Vũ, Nga Tú Mai, Thẩm Thứ Anh, Trịnh Bồi Viên, Trương Tiểu Yến, Vương Kiến Kiệt, Vương Nhuệ (sắp xếp theo thứ tự abc); nhân viên tham gia biên soạn 2 quyển Cao cấp bao gồm Châu Hồng Yến, Đơn Nhã Nam, Lý Tân Duyệt, Thẩm Thứ Anh (sắp xếp theo thứ tự abc). Xin gửi tới toàn thể các thành viên tham gia biên soạn sự trân trọng sâu sắc và lời cảm ơn chân thành vì những đóng góp tận tâm cho công trình này.
Việc xuất bản bộ giáo trình này đã nhận được sự hỗ trợ kinh phí từ Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh. Nhân đây, xin đặc biệt cảm ơn Tổng biên tập Trần Duy Xương của Nhà xuất bản Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh vì thái độ chân thành và phong cách làm việc quyết đoán đã thúc đẩy việc xuất bản bộ giáo trình này; cảm ơn các thầy cô Vương Xảo Yến, Trương Bưu, Đàm Á Lệ thuộc Chi nhánh Giáo dục Tiếng Trung Quốc tế của Nhà xuất bản Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh vì sự tận tâm và kiên nhẫn để đảm bảo chất lượng cho bộ giáo trình. Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất!
Do hạn chế về thời gian, điều kiện và trình độ, giáo trình khó tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu từ quý độc giả để phục vụ tốt hơn cho cộng đồng người học tiếng Trung thương mại.
Thẩm Thứ Anh Lập Thu năm 2025