“帕格尼尼（1782-1840），意大利小提琴大师，音乐史上最杰出的演奏家之一。”我同意对帕格尼尼的这个评语，因为它准确、科学而人性化。历史上对帕格尼尼还有两个评语：一说他是“魔鬼”，一说他是“天才”。
“Niccolo Paganini (1782-1840), bậc thầy vĩ cầm người Ý, là một trong những nhà diễn tấu kiệt xuất nhất trong lịch sử âm nhạc.” Tôi đồng ý với lời bình này về Paganini, vì nó chuẩn xác, khoa học và nhân tính hóa. Về Paganini, trong lịch sử còn có hai lời bình: một nói ông là “ma quỷ”, một nói ông là “thiên tài”.
我最先听到帕格尼尼的名字便是和“魔鬼”联系在一起的。那是在所谓三年自然灾害时期的1960年，在西双版纳的一个边境小镇，时月色朦胧，我和一个昆明“下放”到边寨的小提琴手正穿过一片阴森的榕树林子，他和我谈起他的小提琴，谈起一个旧社会在昆明街头拉小提琴的流浪艺人，“他叫雷满天，就像帕格尼尼。”他说。这是我第一次听到“帕格尼尼”这个名字。据他说，帕格尼尼有一首小提琴曲叫《魔鬼的颤音》，很恐怖，叫人毛骨悚然。我请他哪一天拉给我听，他不敢。不知是因为怕吓了我，或是那种年代谁也不敢拉这种“资产阶级”的东西？不过现在我更多相信他是不会拉。因为他连曲作者都搞错了，这是意大利另一个作曲家塔蒂尼的作品。当然这一点我也是后来才知道的。我感谢他的是，在那种年代、环境都极不协调的情况下，他居然提到了这怪诞的话题，使我后来一听到帕格尼尼就想到魔鬼，想到朦胧的月光下那阴森的榕树林子，并且再也忘不掉了。
Cái tên Paganini lần đầu tiên tôi nghe là có liên quan tới “ma quỷ”. Đó là năm 1960 của thời kỳ gọi là Ba năm tai họa thiên nhiên, tại một thị trấn nhỏ vùng biên giới ở Tây Song Bản Nạp, ánh trăng lờ mờ, tôi và một tay vĩ cầm người Côn Minh được điều xuống bản trại vùng biên giới đang xuyên qua một cánh rừng đa thâm u. Anh ấy và tôi nói về cây vĩ cầm của anh ấy, nói đến một nghệ sĩ lang thang kéo đàn vĩ cầm ở đầu đường Côn Minh trong xã hội cũ, “Ông ta tên là Lôi Mãn Thiên, giống như Paganini” – anh nói. Đây là lần đầu tiên tôi nghe đến cái tên “Paganini”. Theo anh ta nói, Paganini có một khúc vĩ cầm gọi là “Devil’s Trill” (Tiếng than của quỷ), rất ghê rợn, khiến người nghe phải sởn tóc gáy. Tôi xin anh ta hôm nào đó kéo cho tôi nghe, anh ta không dám. Không biết là vì sợ làm tôi giật mình, hay là thời kỳ đó ai cũng không dám kéo cái thứ của “giai cấp tư sản” này? Nhưng hiện tại, tôi càng tin rằng anh ta không biết kéo. Vì ngay cả tác giả của bản nhạc anh ta còn nhầm lẫn, đây là tác phẩm của Tartini, một nhà soạn nhạc khác người Ý. Dĩ nhiên điều này cũng sau này tôi mới biết. Điều tôi cảm ơn anh là, dù ở trong tình huống mà hoàn cảnh và niên đại đều cực kỳ bất ổn, anh vẫn nhắc đến vấn đề ly kỳ này, làm cho tôi sau này mỗi khi nghe nhắc đến Paganini liền nghĩ tới ma quỷ, nhớ đến khu rừng đa âm u dưới ánh trăng mờ ảo, và mãi mãi không thể quên được.
实际上这个朋友把塔蒂尼当帕格尼尼是歪打正着。因为帕格尼尼的小提琴演奏技法最适合演奏《魔鬼的颤音》这一类曲子，遗憾的是当代人无法听到他的演奏，但我敢说那是一种无可效仿的声音。这个生于意大利热那亚的大师在世时，足迹遍及全国以至法、奥、德、英、捷诸国。几乎所有的欧洲文学艺术大师如大仲马、司汤达、巴尔扎克、肖邦、舒曼、门德尔松……都听过他的演奏并为之倾倒。歌德评价他“在琴弦上展现了火一样的灵魂”。巴黎人为他的琴声陶醉，忘记了当时正在流行的霍乱。在维也纳，一个盲人听到他的琴声，以为是一个乐队在演奏，当得知这只是一个叫帕格尼尼的意大利人用一把小提琴奏出这些声音时，盲人大叫一声：“这是个魔鬼！”吓得落荒而逃。此后欧洲便传言帕格尼尼所使用的那把小提琴的弦是用他的情妇的肠子制成，并由魔鬼教授他演奏技巧的。这个说法一时间在欧洲各国不胫而走，后来不仅成了一种心理上的暗示，使得他的琴声似与天才乎真的有了一种超自然力。更悲哀的现实是，这位无与伦比的小提琴大师也因此死无葬身之地——意大利教会一直拒绝这个“地狱之子”进入教堂墓地。他的遗体因之先后搬迁了8次，一直到他死后86年的1926年，教会才同意把他安葬在故乡热那亚。“魔鬼”之说居然流行了近一个世纪。
Trên thực tế, người bạn này đã tưởng Tartini là Paganini, nhưng sự nhầm lẫn này vô tình lại đúng, vì kĩ thuật diễn tấu vĩ cầm của Paganini thích hợp diễn tấu bản “Devil’s Trill” nhất, đáng tiếc người đương đại không có cách nào nghe được diễn tấu của ông, nhưng tôi dám nói đó là một loại âm thanh không thể mô phỏng. Bậc thầy người Ý sinh tại Genoa này khi còn sống đã đi khắp đất nước, cho đến các nước như Pháp, Áo, Đức, Anh, Tiệp Khắc. Hầu như tất cả các bậc thầy văn học nghệ thuật châu Âu như Dumas cha, Stendhal, Honore de Balzac, Chopin, Schumann, Mendelssohn… đều nghe qua bài diễn tấu và rất khâm phục ông. Goethe đánh giá “Trên những dây đàn đã hiện lên một linh hồn cháy bỏng như ngọn lửa”. Người Paris say sưa với tiếng đàn của ông đến nỗi quên luôn căn bệnh dịch tả đang hoành hành khi đó. Ở Viên, một người mù nghe được tiếng đàn của ông, cứ ngỡ một nhóm nhạc đang diễn tấu, khi biết chỉ có một người Ý tên là Paganini kéo một cây vĩ cầm tạo ra những âm thanh như vậy thì người mù rú lên: “Đây là ma quỷ!” rồi hốt hoảng bỏ chạy. Về sau, ở châu Âu lại đồn đại dây đàn vĩ cầm mà Paganini sử dụng được làm từ ruột người tình của ông, đồng thời do ma quỷ dạy ông kỹ xảo diễn tấu. Trong một thời gian, cách nói này đã lan rộng ra các nước châu Âu, về sau, nó không chỉ trở thành một ám thị về mặt tâm lí khiến cho tiếng đàn của ông thật sự có một lực siêu nhiên như thiên tài. Hiện thực càng đau xót là bậc thầy vĩ cầm không ai bì nổi này cũng vì thế mà chết không có mảnh đất chôn thân. Giáo hội Ý luôn cự tuyệt “đứa con của địa ngục” vào nghĩa địa của giáo đường. Trước sau di thể của ông bị di dời 8 lần, mãi đến năm 1926, sau khi ông mất 86 năm, giáo hội mới đồng ý cho an táng ông ở quê hương Genoa. Cách nói “ma quỷ” vẫn lưu truyền đến gần một thế kỉ.
随着人类文明的进步，把帕格尼尼神秘化的评说少了，对他小提琴演奏上炉火纯青的精湛功夫和技巧上的创新则是一种公认的“盖棺论定”。不少演奏家、作曲家认为他是个不可多得的天才。而天才在世时生活又都是很不幸的。苦难成就了天才，似乎也成了一种规律。“文王拘而演周易，仲尼厄而作春秋”，中国这样的例子不少，在西方也不止帕格尼尼一个。4岁时一场麻疹差点要了帕格尼尼的命，7岁时患了严重的肺炎，用放血疗法得以痊愈，46岁时因口腔疾病牙齿全部松动脱落。此后又饱受眼疾折磨，50岁后因喉结核失语，成了哑巴，靠儿子看他的口型解释他的意思。喉结核很快成了肺结核，终于在57岁一次练琴时剧烈咳嗽，咯血而死。直到这时，他左手的琴和右手的弓才相继垂落。
Theo sự tiến bộ của văn minh nhân loại, những lời bình mang màu sắc thần bí hóa về Paganini đã ít đi, thay vào đó là một sự công nhận theo kiểu “cái quan luận định” (khi đóng nắp quan tài mới luận định được) về tài diễn tấu xuất sắc và sự sáng tạo trong kĩ thuật diễn tấu của ông. Rất nhiều nhà diễn tau và nhà soạn nhạc cho rằng ông là một thiên tài hiếm có. Mà cuộc sống của các thiên tài lúc còn sống đều rất bất hạnh. Trải qua gian khổ mới có thiên tài dường như cũng trở thành một quy luật. “Văn Vương câu nhi diễn Chu Dịch, Trọng Ni ách nhi tác Xuân Thu” (Văn Vương bị giam mà diễn giải Chu Dịch, Trọng Ni bị khốn mà sáng tác Xuân Thu) những ví dụ này cũng không phải ít trong lịch sử Trung Quốc, ở phương Tây cũng không chỉ có một Paganini. Năm 4 tuổi, một trận bệnh sởi suýt chút đã lấy mạng của Paganini, lên 7 tuổi ông lại mắc chứng viêm phổi nặng, phải dùng liệu pháp trích máu mới khỏi bệnh, năm 46 tuổi vì căn bệnh xoang miệng nên toàn bộ răng đều lung lay và rụng hết. Sau đó, ông lại bị căn bệnh đau mắt dày vò, sau 50 tuổi, do bệnh lao thanh quản khiến ông không còn nói được nữa, trở thành người câm, phải nhờ đến người con trai nhìn khẩu hình của ông để giải thích ý của ông. Căn bệnh lao thanh quản nhanh chóng chuyển thành lao phổi, cuối cùng, ở tuổi 57, trong một lần luyện đàn thì ông ho dữ dội, khạc ra máu mà chết. Mãi đến khi đó, đàn bên tay trái và cung tay phải của ông mới lan lượt rơi xuống.
帕格尼尼8岁时就会作曲，父亲发现他的天赋，送他进了音乐学校学作曲。帕格尼尼不需要那些枯燥的作曲理论、谱纸和鹅毛笔，他只凭心中出现的几个旋律，就能在小提琴上把它演绎、发挥得淋漓尽致。他的弓和弦碰在一起就无拘无束，随心所欲，想怎么拉就怎么拉。一段段尽情宣泄的华彩出现了，一声声闻所未闻的乐音震颤了，他先是发明了以左手轻触琴弦，弹出哨笛声音的二重奏法技巧，接着又玩出以右手拿弓，辅以左手指弹奏的技法。
Lúc 8 tuổi Paganini đã biết sáng tác nhạc, cha ông phát hiện ra tài năng thiên phú của ông nên đã đưa ông vào trường âm nhạc học sáng tác. Paganini không cần những lí luận sáng tác khô khan, không cần giấy và bút lông ngỗng để phổ nhạc, ông chỉ dựa vào vài giai điệu xuất hiện trong lòng là có thể diễn tấu nó ra trên cây đàn và còn phát huy hết mức. Cung và dây đàn của ông gặp nhau không chút gò bó, muốn sao cũng được, muốn kéo như thế nào thì kéo như thế đó. Từng đoạn nhạc hay mặc lòng diễn tấu đã xuất hiện, từng tiếng nhạc chưa ai từng nghe gây chấn động. Đầu tiên, ông đã phát minh ra kỹ thuật song tấu dùng tay trái chặn nhẹ dây đàn, tạo ra kỹ xảo song tấu như tiếng tiêu, sáo, tiếp theo lại ngẫu hứng đưa ra kỹ xảo dùng tay phải cầm cung, những ngón tay trái phụ trợ diễn tấu.
在一次演奏会上，他甚至有意弄断了他那把瓜尔内里家族制造的小提琴的三根弦，用剩下的一根演奏完后面技巧更难的曲子。传说他曾和人打赌：只消脱下一只皮鞋，在鞋底绷上一根弦，照样可以奏出美妙的旋律。结果赢家是他。改变和发明小提琴演奏技巧的这个魔鬼——准确地说这个天才便这样出现了。而且应该说“天才出自勤奋”这一说法起码有一半在帕格尼尼身上是得到印证的：他的弓如果不是那样无休无止地碰击琴弦（哪怕在一只皮鞋上），心里涌动着的那些美妙旋律就无法变成悦耳的声音。按我们今天时尚的说法，这叫“敬业精神”，任何一个在事业上有所成就的人首先都必须有这种敬业精神。因之“魔鬼”、“天才”的帕格尼尼，仍是一个人，一个有着高度敬业精神的人。并且人所具有的他都有：情感丰富细腻，行为怪诞不经，命运多灾多难。
Một lần, ở nhạc hội, ông thậm chí còn cố ý làm đứt hết ba dây của cây đàn do gia tộc Guarneri chế tạo, chỉ dùng một dây còn lại diễn tấu hết bản nhạc cần kĩ xảo khó hơn ở phần sau. Tương truyền, ông từng đánh cuộc với người ta là: chỉ cần cởi một chiếc giày da, rồi căng một dây đàn trên đế giày, ông cũng có thể tấu ra một giai điệu tuyệt diệu. kết quả người thắng là ông. Con quỷ thay đổi và phát minh kĩ thuật chơi vĩ cầm, hay nói một cách chính xác là thiên tài này đã xuất hiện như thế. Hơn nữa, nên nói là “Thiên tài từ cần cù mà ra”, ít nhất câu nói này một nửa đã được chứng minh trong trường hợp Paganini: Nếu không phải cung của ông luôn lướt trên những dây đàn (dù là trên một chiếc giày), nếu trong trái tim ông không dạt dào những giai điệu tuyệt vời thì không cách nào cho ra được những âm điệu vui tai. Theo cách nói thời thượng của chúng ta hiện giờ thì đây gọi là “tinh thần kính nghiệp” (tinh thần tận tụy hết lòng với nghề nghiệp), bất kỳ ai có thành tựu trong sự nghiệp trước tiên đều phải có tinh thần kính nghiệp này. Vì dù được gọi là “ma quỷ” hay “thiên tài” thì Paganini vẫn là một con người, một con người có tinh thần kính nghiệp rất cao. Hơn nữa, những điều người ta có ông đều có cả: tình cảm phong phú tinh tế, hành vi kỳ dị, số phận nhiều gian nan.
他喜欢女人，一生中曾与五个女人有染。拿破仑的妹妹伊莉沙更是对他恩宠有加。可他更喜欢成熟的女人，他使出拿手绝活，写了一首只用两根弦演奏的小提琴曲《爱情的一幕》献给一个不知名的贵妇。在追逐异性时帕格尼尼是一个正常的、有丰富情感的艺术家。对朋友他也非常仗义，当他得知柏辽兹生活拮据，一出手就给了他20万法郎。可帕格尼尼只要一想到赌博，就像变了个人。此时他会吝啬得一张张地去监督和核对演出门票，演出一结束，就带上全部收入进了赌场。一旦赢了钱，又会把它花在美酒和女人身上。反反复复，成了恶习，最终嗜赌如命。晚年他甚至想自己开个赌场，以满足随时发作的赌瘾，只是因为警察局不给办营业执照才告吹。
Ông thích phụ nữ, trong cuộc đời ông có quan hệ với 5 người phụ nữ. Em gái của Napoleon là Elisa dành nhiều ân sủng cho ông hơn cả. Nhưng ông thích mẫu phụ nữ chín chắn hơn, ông đã dùng sở trường tuyệt diệu của mình để viết bản nhạc “Scena amorosa” diễn tấu chỉ bằng hai dây để tặng cho một phụ nữ quý phái không biết tên. Khi theo đuổi phụ nữ, Paganini là một nghệ sĩ bình thường và có tình cảm phong phú. Với bạn bè, ông cũng là một người rất trượng nghĩa, khi biết Berlioz sống túng quẫn, ông đã hào phóng lấy 200 ngàn Frăng đưa cho bạn. Nhưng Paganini chỉ cần nghĩ đến cờ bạc thì giống như trở thành một con người khác. Những lúc đó, ông thường keo kiệt theo dõi và kiểm tra từng tấm vé vào cổng xem trình diễn, khi buổi diễn vừa kết thúc, ông liền gom toàn bộ số tiền thu được mang vào sòng bạc. Mỗi khi thắng tiền, ông lại mang tiền đi tiêu phí trong rượu ngon và phụ nữ. Nhiều lần như thế, thói quen đó trở thành một tật xấu và cuối cùng ông đâm ra nghiện cờ bạc. Khi về già, thậm chí ông còn muốn mở một sòng bạc để bất cứ lúc nào cũng có thể thỏa mãn cơn nghiện đánh bạc của mình, chỉ là vì cục cảnh sát không cấp giấy phép kinh doanh nên ý định đó mới thôi.
这就是帕格尼尼，集人的优秀品质与恶行于一身的帕格尼尼。听他那几首只在一根弦上演奏的高难度乐曲，如《军队奏鸣曲》、《拿破仑奏鸣曲》和《摩西主题变奏曲》时，你不得不叹服这个“魔鬼”、“天才”，他在小提琴演奏技巧上的发明、创新使他成了后来技巧派演奏家追求的极致。而能够全部演奏和录制帕格尼尼六首小提琴协奏曲和其他作品的小提琴家，迄今为止只有世界著名小提琴家阿卡多一人。帕格尼尼难矣哉！可以毫不夸张地说，就小提琴演奏技巧而言，帕格尼尼是迄今尚未逾越的高峰。诚然他也是作曲家，然而后人对他的作品评价仅仅是“创作乐思不羁，富于即兴性，旋律灵活流畅，转调大胆自然”。听听他较有代表性的《降E大调第一小提琴协奏曲》就觉得无论在哲学内涵、思想深度、气魄等等方面，都无法与贝多芬等一些大师相比。
Đây chính là Paganini, một Paganini hội tụ đủ mọi phẩm chất ưu tú và những hành vi xấu xa của con người. Khi nghe những bản nhạc chỉ diễn tấu bằng một dây đàn có độ khó cao như “Sonata con Variazioni” (Sonata Militaire), “Napolean Sonata” và “Biến tấu trên giai điệu ‘Moses’ của Rossini”, bạn không thể không thán phục bậc thầy “ma quỷ”, “thiên tài” này, những phát minh và sáng tạo của ông về kỹ thuật diễn tấu violon khiến ông trở thành đỉnh cao mà các nhà diễn tấu phái kĩ xảo theo đuổi. Và người có thể diễn tấu và ghi lại toàn bộ sáu bản hòa tấu violon và các tác phẩm khác của Paganini cho đến nay cũng chỉ có một người, đó chính là tay violon nổi tiếng thế giới Accardo. Paganini khó thay! Có thể nói không chút khoa trương là về kỹ thuật diễn tấu violon cho đến nay Paganini vẫn là một đỉnh cao mà chưa ai vượt qua được. Đương nhiên, ông cũng là một nhà soạn nhạc, nhưng những đánh giá của người đời sau về tác phẩm của ông chỉ vỏn vẹn là “mạch nhạc sáng tác không gò bó, giàu tính ngẫu hứng, giai điệu linh hoạt trôi chảy, chuyển điệu mạnh dạn, tự nhiên.” Khi nghe bản “Concerto cho violon số 1 cung Mi giáng trưởng” khá tiêu biểu của ông, bạn sẽ cảm thấy bất kể về phương diện nội hàm triết học, chiều sâu tư tưởng hay khí phách… đều không thể nào sánh kịp với một số bậc thầy nổi tiếng như Beethoven.
我在想，贝多芬之所以是贝多芬，是他的性格使然；帕格尼尼之所以是帕格尼尼，亦是他的性格使然。文如其人，乐亦如其人。人是千差万别的，人性更是复杂的，特异的禀赋与个性于艺术家就会产生风格特异的作品，艺术上的光怪陆离正是艺术家个性的千变万化所致，而社会纷繁复杂的一切正是因为人性的千差万别。设想艺术甚至人本身也像工业产品一样在流水线上按统一标准生产出来，那将是一个多么荒谬、滑稽的世界。
Tôi đang nghĩ, Beethoven sở dĩ là Beethoven là do tính cách của ông khiến ông phải như vậy; Paganini sở dĩ là Paganini cũng là do tính cách của ông khiến ông phải như vậy. Văn chương phản ánh con người của họ, âm nhạc cũng vậy. Con người là muôn vàn khác biệt, bản tính con người lại càng phức tạp hơn, tài năng thiên phú và cá tính đặc biệt ở nghệ sĩ có thể cho ra đời những tác phẩm có phong cách đặc biệt, sự đa dạng muôn màu trong nghệ thuật chính là do sự đa dạng của cá tính nghệ sĩ tạo ra, mà tất cả những phức tạp, rối rắm trong xã hội cũng là do những khác biệt trong tính cách con người. Thiết nghĩ, nghệ thuật, thậm chí bản thân con người, nếu cũng giống như sản phẩm công nghiệp được sản xuất trên dây chuyền theo một tiêu chuẩn thống nhất thì thế giới quả là hoang đường và nực cười biết bao!
最佳与最差的铸成了历史，平庸之辈则繁衍种族，这似乎是人类发展的一种规律。不管帕格尼尼人格上如何分裂，他被载入史册证明他仍是人类中最佳的那一种。
Cái tốt nhất và cái tệ nhất đúc thành lịch sử, đời người bình thường thì con cháu sinh sôi, đây gần như là một quy luật phát triển của nhân loại. Dù nhân cách của Paganini có khác biệt như thế nào thì ông vẫn được ghi vào trong sử sách, chứng minh ông vẫn là một loại người đẹp nhất trong nhân loại.