烧纸钱 — ĐỐT TIỀN GIẤY

《红楼梦》第五十八回中,学戏出身的丫环藕官趁着清明之日,偷地躲在假山后面烧纸钱。

Trong hồi thứ 58 của “Hồng Lâu Mộng” a hoàn Ngẫu Quan xuất thân là người học việc trong đoàn hát, nhân ngày thanh minh, đã lén trốn vào sau hòn non bộ để đốt tiền giấy.

浙江地区有一则《冥镪的来历》的传说,称纸钱是明太祖朱元璋发明的。

Ở vùng Chiết Giang có một truyền thuyết nói về “lai lịch của minh xoang” (xấp tiền âm phủ), nói rằng tiền giấy là do Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương phát minh (ra).

宋王应麟《困学纪闻》称,“欧阳子谓五代礼俗,寒食祭而焚纸钱。焚纸钱始于开元二十六年,王为祠祭使,祈祷或焚纸钱,类巫觋,非自五代始也”。这就是说,纸钱始于唐开元二十六年(738),发明者是唐玄宗时的王。这种时间、人物都言之凿凿的说法,曾为宋明时代的考据家多次引证。但核对史传,未必如此。

Tác phẩm “Khốn học kỷ văn” của Tống Vương Ứng Lân viết: “Âu Dương Tử vị ngũ đại lễ tục, hàn thực tế nhi phần chỉ tiền. Phần chỉ tiền khởi vu khai nguyên nhị thập lục niên, Vương Dư vi từ tế sứ, kỳ đảo hoặc phần chỉ tiền. Loại vu hịch, phi tự ngũ đại khởi dã.” (Âu Dương Tử nó là lễ tục thời Ngũ Đại, tế thức ăn nguội và đốt tiền giấy. Đốt tiền giấy bắt đầu từ năm thứ 26 Khai Nguyên, Vương Dư là quan coi việc tế lễ, cầu khấn và đốt tiền giấy, giống như thầy mo, chứ không phải bắt đầu từ Ngũ Đại). Điều này nghĩa là, tiền giấy được bắt đầu từ năm thứ 26 Đường Khai Nguyên (738), người phát minh là Vương Dư thời Đường Huyền Tông. Cách nói về thời gian, nhân vật đều rất xác đáng, từng được các nhà khảo cứ thời Tống Minh dẫn chứng nhiều lần. Nhưng khi đối chiếu với lịch sử thì không phải như thế.

清朝学者赵翼认为纸钱源起魏晋时代,其依据有三条:一,《法苑珠林》称“纸钱起于殷长史”(或指东晋殷浩一编者注);二,洪庆善《杜诗辨证》则称纸钱起于南朝齐东昏侯萧宝卷。此人好鬼神之术,但又舍不得依古礼用束帛祭祀,便剪纸为钱替代;三,《封氏见闻录》称“纸钱魏、晋以来已有之,今自王公至士庶无不用之”。该书作者封演是唐德宗时人,距六朝未远,所见所闻当有所据,故纸钱起于魏晋似应无疑问的。近人黄石也赞同此说,并认为殷长史和萧宝卷是最先采用这种俚俗的两位显要人物。

Học giả Triệu Dực thời nhà Thanh cho rằng tiền giấy bắt nguồn từ thời Nguỵ Tấn, có 3 căn cứ: Một là “Pháp Uyển Châu Lâm” nói rằng tiền giấy bắt nguồn từ Ân Trường Sử (hoặc Ân Hạo thời Đông Tấn – người biên tập ghi chú); hai là “Đỗ thi biện chứng” của Hồng Khánh Thiện nói rằng tiền giấy bắt nguồn từ Tề Đông Hôn Hầu Tiêu Bảo Quyển thời Nam Tống. Người này yêu thích các thuật ma quỷ, nhưng lại tiếc không muốn y như lễ cũ dùng vải lụa để cúng tế, bèn dùng giấy cắt thành tiền để thay thế; ba là “Phong thị kiến văn lục” viết “chỉ tiền Nguỵ, Tấn dĩ lai dĩ hữu chi, kim tự vương công chí sĩ thứ vô bất dụng chi” (tiền giấy có từ thời Nguỵ Tấn, từ vương công đến thứ dân không ai là không sử dụng). Tác giả Phong Diễn của cuốn sách này là người thời Đường Đức Tông, cách thời Lục Triều không xa, những điều nhìn thấy nghe thấy đều có căn cứ, việc tiền giấy bắt nguồn từ thời Nguỵ Tấn là không có gì đáng nghi vấn. Hoàng Thạch người thời cận đại cũng tán đồng cách nói này, và cho rằng Ân Trường Sử và Tiêu Bảo Quyển là hai nhân vật quan trọng áp dụng tục lễ này trước tiên.

还有一说称纸钱始于东汉。据说蔡伦先用硬头簧竹子浸泡成浆,以麻布牵伸,做成草纸,大受欢迎。后来又改用水竹做原料,造出来的纸色泽雪白,结果草纸积压起来了。蔡伦的合伙人邓统出了个主意,请蔡伦装死躺进棺材,他本人烧草纸哭奠,吸引众人前来观看。最后蔡伦“活”转过来,说是在阴司地府里以草纸当钱,买通鬼卒,遂被放回“阳间”云云。

Còn một cách nói nữa là tiền giấy bắt nguồn từ thời Đông Hán. Kể rằng ban đầu Thái Luận dùng hoàng trúc cứng đem ngâm thành dạng hồ, lấy vải bố xeo lại, làm thành giấy cỏ, rất được mọi người ưa chuộng. Sau này ông lại thay nguyên liệu bằng thủy trúc, làm ra loại giấy có màu trắng ngà, kết quả giấy cỏ bị chất thành đống. Người hợp tác của Thái Luân là Đặng Thống nảy ra một ý định, bảo Thái Luân giả chết đặt nằm trong quan tài, còn ông đốt giấy cỏ khóc viếng thu hút mọi người đến xem. Sau cùng Thái Luân “sống” lại, nói rằng ở dưới âm phủ đã dùng giấy cỏ làm tiền để mua chuộc ma quỷ để họ thả ông về lại “dương gian” …

民间故事当然不能视作信史。但有人指出,《汉书·张汤传》有记载,这一类用于阴间的“冥币”,可能是“阳世”流通的铜钱,也可能以布帛、陶土寓形,所以在造纸技术获得发展的东汉,纸钱的出现也未必不可能,宋高承《事物纪原》附注云“汉葬者有纸寓钱,谓昏晚埋钱于圹中,为死者之用”;《爱日斋丛钞》谓“丧祭之焚纸钱,起于汉之瘗钱”,都是径指纸钱为汉已有之,就情理而言似不为谬论。

Những câu chuyện dân gian đương nhiên không thể xem là lịch sử xác thực. Nhưng có người chỉ ra rằng “Hán Thư. Trương Thang Truyện” có ghi. Loại “tiền âm phủ” dùng ở cõi âm này, có khả năng là loại tiền đồng được lưu trong “dương thế”, cũng có khả năng dùng vải lụa, đất sét phỏng hình, cho nên thời Đông Hán khi kỹ thuật làm giấy phát triển, thì sự xuất hiện của tiền giấy chưa chắc là không có khả năng. Tống Cao Thừa trong “Sự Vật Kỉ Nguyên” phụ chú ghi rằng: “Hán táng giả hữu chỉ ngụ tiền, vị hôn vãn mại tiền vu khoảng trung, vi tử giả chi dụng” (Thời Hán khi an táng thường chôn theo tiền giấy vào trong huyệt mộ, để người chết dùng); “Ái nhật trai tùng sao” viết “tang tế chi phần chỉ tiền, khởi vu Hán chi ế tiền” (việc đốt tiền giấy khi an táng, bắt nguồn từ việc chôn tiền giấy theo người chết thời Hán), tất cả đều cho rằng tiền giấy đã có từ thời Hán. Về tình lý mà nói không thể xem là luận điệu hoang đường.

上述诸说虽有时代和人物的差异,但都认为纸钱的原型当是随死者埋入墓中的实用钱币及用于祭祀的布帛之类;至于纸钱取代实钱的原因,各家高见,大体可归为以下几说:一,祭祀仪式的演进。最初的祭祀都用实物,后来逐渐演变为形似的虚物,如陶俑陪葬取代活人殉葬,泥木车马取代真车真马,纸钱的产生也是如此。二,随着祭祀活动愈益繁复,当事人钱不敷用,于是用纸钱替代实钱,逐渐蔚成风气。三,实钱陪葬易启无赖觊觎,成为诱发盗墓的主要原因,以纸代钱,反而能为死者避祸。此外,民间传说中蔡伦为推销劣纸而倡导以纸代钱,勉强也可算是一说。

Tất cả những cách nói trên tuy có sự khác nhau về thời gian và nhân vật, nhưng tất cả đều cho rằng nguồn gốc của tiền giấy là từ loại tiền thật và các loại vải lụa để cúng tế được chôn vào mộ theo người chết; về nguyên nhân dùng tiền giấy thay thế tiền thật, theo cao kiến của mọi người, đại thể có thể quy về một số cách nói sau: Một là sự diễn tiến của các nghi thức cúng tế. Ban đầu các vật cúng tế đều bằng đồ thật, dần dần về sau diễn biến thành các loại đồ giả, có vẻ bề ngoài giống đồ thật, ví như các tượng bằng đất sét để thay thế cho người sống trong việc tuẫn táng, các xe ngựa bằng đất, bằng gỗ thay cho xe ngựa thật, tiền giấy cũng được sản sinh như thế. Hai là, theo hoạt động cúng tế ngày càng phức tạp, tiền của người trong cuộc không đủ dùng nên dùng tiền giấy thay thế tiền thật, dần dần hình thành nên tập quán. Ba là, tiền thật chôn theo dễ bị bọn vô lại nhòm ngó, trở thành nguyên nhân chủ yếu của việc trộm mộ, lấy giấy thay tiền, ngược lại giúp cho người chết tránh được tai họa. Ngoài ra, trong truyền thuyết dân gian, Thái Luận vì mục đích đẩy mạnh việc tiêu thụ các loại giấy có chất lượng kém mà khởi xướng phong trào dùng giấy thay tiền, cũng có thể miễn cưỡng chấp nhận được cách nói này.

还有人认为,从实钱实物陪葬祭祀到纸质冥币的出现,经历了一个漫长的发展过程,其间融吸了众多无名氏的“智慧”,糅合了多种因素。因而烧纸线的习俗究竟起于何时,它的原因又是什么,或许将是一个永远解不开的谜。

Còn có người cho rằng từ tiền thật, vật thật dùng chôn theo người chết và cúng tế đến việc xuất hiện tiền giấy âm phủ, trải qua một quá trình phát triển lâu dài, quá trình đó đã dung hợp “trí tuệ” của rất nhiều người, dung hoà nhiều nhân tố. Do đó, tục đốt tiền giấy bắt nguồn từ thời nào, nguyên nhân của nó là gì, có lẽ sẽ là một câu đố không bao giờ có lời giải đáp.

Lên đầu trang